Sultan Səlimin Şah İsmayıla Məktubları

Mənbə: Haydar Çələbi- Ruznamə.
  Sultan Səlim Kılıc adlı bir casusla Tacızadənin ifadə və yazısı ilə olan bu məktubu İznikmiddən Şah İsmayıla göndərmişdir.
 Murad xan oğlu, Sultan Mehmet oğlu, Sultan Bəyazidin oğlu Səlim Şahdan Əmir İsmayıla.
 Sən zülmü zındığla, ilhad (haqq məzhəbdən dönmək) ilə birləşdirərək  Şərq ellərində pis işlər gördün. Şahlığı nəfsinin havasına alət etdin. Şəriət qaydalarını aşdın, haram olan namusları halal saymağ, qiymətli və möhtərəm kişilərin qanlarını tökmək, məscidləri, minbərləri yıxmaq, türbələri yandırmağ, alimlərə, seyyidlərə xəyanət etmək, qurani kərimi pisliklərə atmaq və Əbubəkr və Öməri söymək kimi hərəkətlərin hər tərəfdə danışılmaqdadır ki, bunlar sənin və sənə uyanların qətlini vacib edən küfr və dindən dönüşünə dəlil olan şeylərdir. Bu üzdən ağır və ipək əlbisə yerinə zırh və kaftan geyindin və ordu ilə səfər ayında dənizi keçdin.
   Məzlumlara yardım etmək və şəriəti qorumaq üçün  hərəkət etdim. Əgər tövbə edər əlindəki ölkəni Osmanlı ölkəindən hesab edərsən nə əla..Yox, belə hərəkət etməzsənsə təqdir (Allahın istəyi) pərdəsi arxasından nə zühur edərsə edər. (MART 1514)
  Üçüncü dəfə göndərilən məktub:
  İsmayıl Bahadır Allah şanını islah etsin. Əməl etməyin vacib olan bu örnək yazı sənə çatanda bilməlisən ki, İslamlıq və Hz. Məhəmmədin şəriət pərdəsini yırtmağa cəhd etdiyin xüsusunda yapdığların sənin zərərli olmandakı tiynətinin ( yaradılışının) son nöqtəsi və fitnə fəsad çevrəndir. Artıq bu durumları zəfər rüzgarının ox və xəncəri ilə qazmaq zamanı gəlmişdir. Bu xüsus bütün müsəlmanlara, xüsusilə də, sultanlara vacib olmuşdur. Uləma fətva vermişdir. Hz.Məhəmməd dinini sevənlər və şəriəti Əhmədiyyənin namusunu qorumaq üçün  saysız əsgərimlə sənin həddini bildirmək üçün Şərqə gəldiyimdə şahlıq baxımından sənin idarənin altındakı sahələrdə fəth bayraqlarımın səadət kölgələri altında səadətliyində ər isən meydana çıxarsan.
 Allahın bu xüsusdakı əmir, qədər və iradəsi nə isə meydana gəlsin, deyə buyurmuşdum. Bunda məqsədim ağlını başına alıb, bir neçə aylığ fürsətdən yararlanaraq hazırlanmış olmandır.
 " Qəfil tutuldum, mənə tabe olan xalqı toplamağa yetəri qədər zamanım olmadı" deyə bir sürü bəhanələr uydurmayasan.
  Uzun müddətdir əsgərlərinin çoxluğundan dünya zor nəfəs almağdadır. Çarpışmalardan, silah səslərindən havanın nəfəsi daralmışdır. Nal vuruşlarından yer dəmirlə qapanmış kimidir. Bütün bu sıralarda açıq və ya qapalı, xeyirli və xeyirsiz sənin tərəfindən ən kiçik hərəkət belə olmamışdır.
  Bu sırada muzəffər əsgərlərim Azərbaycandakı əsgərlərimin bayraqları ilə dağlar hilal ilə dolduğu halda  da hələ sənin ad və nişanın ortaya çıxmadı.
   Şah İsmayıldan Sultan Səlim Şaha.
   Üç məktubun gəldi. Cənnət məkan babanın zamanındakı yürüyuşümüz Zülqədirli Alauddövlənin küstahlığı üzündən idi. Yoxsa hər iki tərəfdən də dostluq və bərabərlikdən başqa bir şey görülmədi. O məmləkətlər xalqının çoxu əcdadımızın qiymətlisi idi.
  Sonra o xanədan ilə qədimdən bəri sevgimiz var idi.Teymurilər zamanında olduğu kimi bir qarğaşalıq olduğunu istəməzdik.
  Uyğunsuz sözlərə heç gərək yox. Bunların hamısı münşilərin fikirləri, icadları, uydurmalarıdır. Yazanların tiryək ilə qurumuş damağlarından çıxan sözlərdir. Buna görə möhürümüzlə möhürlənmiş qızıl bir kəməri Şah qulu ağa ilə göndərirəm.
  Bu məktubu yazdığım vaxt İsfahan tərəfdə ovda idik. Bu cavabı həmən dostca yazdığ və sizə qarşı durmaq üçün hazırlığlara başladıq. Artıq istədiyinizi edərsiniz.
   Əli övladları ilə savaşanlar özləri yox olub gedər. İş savaşla sonuclanacaq olursa onu gecikdirmək olmaz. Amma sonunu da düşünmək lazım.
   Sultan Səlimin dördüncü məktubu:
   İsmayıl Bahadır, Allah şanını islah etsin. Uyulması vacib olan, cahan dəyərindəki hökmü şərifim sənə çatanda bilmiş ol ki, səadət qağıma göndərdiyin məktubdan "tez gəl, biz də gözləməkdən qurtulaq" dediyini anladım. İndi də biz zatımızdakı və yaradılışımızdakı cürəti hərəkətə gətirib uzaq məsafədən sənin üzərinə saysız əsgərimlə və fəth ayətləri yazılan bayraqlarımla mərhələlər və mənzillər keçib sənin idarəndə olan məmləkətə girdik. Sultan vəsfli, böyüklərin, üstün məzhəb sahiblərinin, qədri yüksək padşahların, idarə etdikləri məmləkətlər nigahlı qarıları kimidir. Erkəklikdən hissəsi və comərtlikdən hissəsi və içində  bunlardan bir çəsarət payı olan kimsələrin bu əraziyə təcavüz etmələrinə təhəmmülü yoxdur.
  Hal belə ikən zəfərlər qazanan əsgərlərim nə vaxtdır sənin məmləkətinə girib kef sürürlər. Amma sənin vücudundan bir nişan yox. Necə saxlanırsan ki, varlığın və yoxluğun bilinmir.
 ( Farsca bir neçə misra qqyaraq əbədi həyatın mərdlikdə olduğunu ifadə etmiş)
  Göstərişli bir cəsarətə kimin ehtiyacı olduğuna bu hallar tamamən şahiddir.
  İndi olacaq budur ki, bu günə qədər səndən heç bir hərəkət olmamışdır. Bundan sənin cəsarət və qəhrəmanlığın anlaşılır. Etdiyinin tamamilə hiylə olduğuna şübhəm yoxdur. Bu göstərişli cürət ancaq ayıbını örtər, başqa şey olmaz. Sənin mübtəla olduğun dərdin davasını bilirsən. Öylə şeylər kullanmakla qəlb qüvvətlənirmiş.
  İndi sən çox təcrübə etdiyini təkrar kullan.ki, qarşı çıxmağa cəsarətin ola.Bilirsən ki, tərəfimizdən sənə çox yardım edilmişdir.
 Sənin qəlbindəki zaafı yenmək üçün əsgərimdən 40 minini ayırıb Qayseri ilə Sivas arasında qalmalarını əmr etdim.
  Düşmənə lütf bu qədər olur, bundan fazla olmaz. Əgər bundan sonra da köhnə qərarın kimi bir küncə çəkilib gizlənərsən  ərlik də sənə haramdır.
  Miğfər yerinə micər ( qadın baş örtüsü) zırh yerinə çadır ( çadra) geyinib, sərdarlıq və komandanlıq həvəsindən uzaqlaş. ( 920-1514 agustos)

Orta Şərqdə Köləlik

On sekizinci yüzyıl sonlarından itibaren, Afrikalı kölelerin ya-
kalanması, nakledilmeleri ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika köle pazar-
larında satılmalarıyla ilgili çağdaş ve çoğu Avrupalı gözlemcilerin
yazdığı pek çok belge bulunmuştur.1 On dokuzuncu yüzyıl başla-
rında Darfur’a gitmiş olan bir Tunuslu gezgin, siyahilerin köle ola-
rak yetiştirildiği çiftliklerden söz etmiştir:
Şehirlerde yaşayan bazı zenginler civar kırsaldan ve dağlar-
dan getirdikleri siyahileri çiftliklerine yerleştirip çalıştırıyor, aynı
zamanda onları çiftleştirip doğan çocuklannı her yıl koyun satar
gibi köle tüccarlarına satıyorlardı. Bazı çiftliklerde beş altı yüz er-
kek ve kadın köle vardı ve köle tüccarlan her zaman gelerek
bunların içinde satılık olanları satın alırlardı.
1912’de Tripolitania’da Italyanlara karşı görev yapan bir Türk suba-
yı anılarında şöyle yazmıştır:
Büyük Senussi Sidi Ahmet Şerifin özel temsilcisi geliyor ve o-
nun hediyesi olarak iki zenci kadın köle, fildişi vb. getiriyor.
Tanrı’m bu siyahi kadınları ne yapacağım ben? O bana ayrıca
kutsadığı kendi silahını da gönderiyor.6
Bu subay Enver Bey’di ve daha sonra İstanbul’daki genç Türk
hükümetinin Savunma Bakanı Enver Paşa oldu. Büyük Senussi ise
Libya’daki egemen Müslüman toplumu Sanussiya’nm kralıydı.
1813-14 yıllarında Yukarı Mısır ve Sudan’da dolaşmış, gezmiş
olan İsviçreli Arap uzmanı J. L. Burckhardt bu konuda aynntılı bilgi
vermiştir. Kölelerin hadım edildiği iki yer bulduğunu yazar. Bu yerler-
den biri olan Darfur’da hadım edilen kölelerden bazılan Mısır’a, çoğu
da zenci krallar tarafından Mekke ve Medine’deki camilere ve türbele-
re hediye olarak Souakin yoluyla gönderilmiştir. Ama ikinci ve daha
büyük merkez Yukarı Mısır’da, Asyut (Siout) yakmlannda bir Kıpti
köyü olan Zawiyat el-Dayr idi. Burckhardt bu konuda şöyle yazdı:
Bu köy Türkiye’nin Avrupa ve Asya topraklanna kadın iffeti-
nin bu koruyuculannı üretiyordu... O ülkede kaldığım süre için-
de gördüğüm kadarıyla zenci köleleri hadım eden başlıca iki
Kıpti keşiş vardı ve bunlar bu işte uzmanlaşmıştı. Yaptıklan iş
yüzünden en aşağılık Mısırlılar bile nefret ediyorlardı onlardan
ama hükümet koruyordu onları, çünkü devlete belirli bir vergi
ödüyordu bu Kiptiler ve hadımları daha yüksek fiyata satan köletacirleri de buna göz yumuyor ama içlerinden nefret ediyorlardı.
Hadım etme ameliyatı korkunç görünse de genelde ölüm olayı
çok azdı. 1813 yılında bir sefer altmış çocuk kısırlaştırıldı ve iç­
lerinden sadece ikisi öldü; şehirde bu konuyu konuştuğum kişi-
ler bu ölüm sayısının aslında çok olduğunu, genelde bu kadar
ölüm olayı görülmediğini söylediler. Ölüm olayı genelde yüzde
iki oranında oluyordu. Siout’dan Darfeur ve Sennaar’a gelen ker-
vanlardaki çok sayıda zenci çocuğu böylece kısırlaştırılıyordu,
ben hepsini görmedim ama pek çok kişiden duydum. Çocuklar
genelde sekiz ile on iki yaş arası oluyor, daha büyüklerde ölüm
riski artıyormuş.
... Ameliyat olup kısırlaştırılan bir çocuğun fiyatı Siout’da bin
kuruş kadar, ama birkaç hafta önce onu satın alan köle tüccan
ona genelde üç yüz kuruş ödüyor ve kısırlaştırma ameliyatı ya-
pan Kıpti de kırk beş ile altmış kuruş arasında bir para alıyor. Bu
büyük kazanç da elbette köle tüccarlannda vicdan diye bir şey
bırakmıyor. Yılda yaklaşık yüz elli çocuk hadım ediliyor. İki yıl
önce Muhammet Ali Paşa iki yüz genç Darfour kölesini kısırlaş­
tırdı ve hediye olarak Büyük Sinyor’a gönderdi. Mısır ve Suri-
ye’de harem ağası kullanma adeti oldukça azaldı. Mısır’da Paşa
ve oğullarının haremleri dışında en çok üç yüz harem ağası oldu­
ğunu sanıyorum, ama Suriye’de bu sayı biraz daha fazladır. Bu
ülkelerde hastalık riski de var ve evinde harem ağası kullanacak
kadar çok sayıda kadın köle tutanlar hükümetten korkuyorlar.
Türk evlerinde ise beyaz harem ağası sayısı çok az.18
Daha sonra Mısır’da kısırlaştırma ameliyatları yasaklandı ve ha-
rem ağaları Sudan’dan hadım edilmiş olarak alındılarİngiliz hükümeti 1847’de Osmanlı hükümetinden siyahi köle-
lerle ilgili bazı imtiyazlar elde etti ve 1857’de Hicaz dışında köle ti-
caretinin yasaklanması hakkında bir ferman çıkarıldı.7
Hicaz’ın yasa uygulaması dışında bırakılması ilginçtir. 1855
başlarında Osmanlımn köle ticaretini yasaklaması konusunda berler Hicaz’a da geliyordu. Kafkaslardan beyaz köle getirilmesi kı­
sıtlanmış, Afrika’dan siyahi köle getirilmesinde de engellemeler baş­
lamıştı, bunların üstüne bir de başkentin emrine uyan Süveyş valisi-
nin Hicaz’dan Mısır’a getirilen kölelerin geri gönderileceği hakkın-
daki emri panik yarattı. 1 Nisan 1855’te bir grup tüccar Cidde’de
ulemanın ileri gelenlerine ve Mekke valisine bir mektup yazarak en-
dişelerini belirttiler. Köle ticaretinin yasaklanması ve diğer Hıristi-
yan etkili önlemlerin alınmasından korkuyorlardı, Osmanlı yöneti-
mi kadın kölelerin azadını isteyecek ve bu gidişle ayrı dinden insan-
ların evlenmelerine bile izin verebilecekti. Mektubu yazanlar tüm
bunlann İslam karşıtı hareketler olduğunu ve ayrıca Afrika’dan ge-
len tüm siyahi kölelerin Müslümanlığı kabul ettiğini belirttiler.
Bu mektup Mekke’de karmaşa yarattı ve belki yönetici Vali el-
Abdülmuttalib’i de etkiledi. El-Abdülmuttalib Mekke ulemasının
başı olan Şeyh Cemalle görüştü. Rivayete göre vali şeyhe, devam e-
den Kırım Savaşı’mn Osmanlmm sonunu getireceğini söyledi. Ona
göre Türkler Müslümanlığı bırakıyordu ve kutsal şehirler onların
egemenliğinden kurtarılmalıydı. Köleliğin yasaklanması bu başkal-
dırı için bir bahane olabilirdi.
Birkaç ay sonra Hicaz valisi Mekke valisine köle ticaretini ya-
saklayan emri gönderince kriz başladı. Emrin Mekke şeriat mahke-
mesinde, ulema ve yöneticiler huzurunda okunması isteniyordu. O-
lay 30 Ekim 1855 tarihinde yaşandı ve toplantıya katılanlar itaat
edeceklerini belirttiler.
Ama valinin emri üzerine Şeyh Cemal bir fetva yayınladı ve kö­
le ticaretinin yasaklanmasına itiraz ettiklerini belirtti, İslam hukuku-
na aykırı bir hareketti bu. Şeyh Cemal’e göre bu hareket İslam kar­
şıtıydı, Osmanlı ayrıca kadınların boşanmak için mahkemeye baş­
vurabileceğini ve peçesiz de dolaşabileceğini söylüyordu ki bunlar
Türklerin Müslümanlık dışına çıktığını gösteriyordu. Onların rülmesi caizdi, bunun için ceza verilemez ve çocukları da köle yapı­
labilirdi.
Türkler dinden çıkmış, sapıtmışlardır. Onlara ve onların izin-
den gidenlere karşı savaş vermek gereklidir. Bizimle beraber
olanlar cennete, onların yanında olanlar cehenneme gidecekler-
dir. Onların kanını akıtmak ve mallarına el koymak caizdir.8
Fetva beklenen etkiyi yaptı. Kutsal şehirlerde görevli olan Os-
manlI yetkilileri halkın saldırısına uğradılar ve Osmanlı kadısının da
köle ticareti yasağını lanetleyen bir deklarasyon imzalaması istendi.
Mekke’ye Osmanlı askerleri gönderildi, Osmanlıya karşı cihat ilan
edildi ve isyan başladı.
Bir yıl sonra haziran ayında isyan bastırılmıştı. Fakat Osmanlı
hükümeti bunu bir uyarı kabul etti ve güney eyaletlerinin ayrılmala-
rım engelleyici önlemler aldı. Hicaz eyaleti 1857’de ilan edilen köle-
liği yasaklama yasası dışında bırakıldı. Abdülmuttalib yeniden vali
olarak atandı ve onun Hicaz’da kalmasıyla birlikte köle tüccarları da
eskisi gibi sürdürdüler işlerini.
1857 köleliği yasaklama yasasının uygulaması Osmanlının ve İngi-
liz donanmasının gayretlerine rağmen başanlı olamadı. Köle tüccarlan
şimdi Hicaz’ın yasa dışında tutulmasıyla rahatlamışlardı, köle ticaretle-
rini Kızıl Deniz ve Libya üzerinden kolayca yapıyorlardı. Ingilizlerin
Mısır’ı ve Fransızların da Tunus ve Cezayir’i işgallerinin ardından Lib-
ya, Osmanlının Afrika toprağı olarak kontrol dışı kaldı. On dokuzuncu
yüzyılın üçüncü çeyreğinde siyahi Afrika’dan köleler çoğunlukla Tripoli
ve Bingazi limanlarından getirildiler Osmanlı topraklarına. Bu ticaret
yolunda sıkı kontroller yapıldı ve basılan gemilerden alman köleler ser-
best bırakıldılar. Ama özgür kalan köleler aç ve evsizdi, işleri paraları
i yoktu ve köle tüccarları hâlâ onlann peşindeydi. Osmanlı hükümeti bu
sorunu çözmek için bazı önlemler aldı.
Ingilizlerin Arabistan ve diğer bölgelerde köle ticaretini engelle-
me gayretleri hiç kuşkusuz her yerde onaylanmıyordu. Köle ticare-
tinden büyük para kazanan tüccarlar bu durumdan hiç de hoşnut
değillerdi doğal olarak. .Ingilizleri eleştiren başkaları da vardı elbet-
te. Örneğin 1885’te Mekke’ye giden ünlü HollandalI gezgin Snouck
Hurgronje, Ingilizlerin köle ticaretini engelleme çalışmalarının pek
de övülecek bir şey olmadığını söyledi. Ona göre insanların gerçek-
leri görmesi gerekiyordu. Snouck şöyle yazdı:
Avrupa kamuoyu Müslüman köle ticareti konusunda, Amerikanve Doğu koşulları arasındaki fark belirtilmediği için yanlış yönlendi-
rildi... Şimdi bu insanların kaçırılıp köle yapılmaları aslında onlar
için bir avantaj sayılabilir... Kölelik sayesinde insanlık öğrendiklerini
onlar kendileri de kabul ediyorlar. Özellikle Habeş cariyeler çeşitli
nedenlerle Mekke erkekleri tarafından özgür eşlerden daha çok ka-
bul görüyorlar; bu uygulama hem dinsel ve hem de adetlere uygun
olarak tamamen yasal sayılıyor... Onların efendilerine olan bağlılığı,
kolayca bozulan Müslüman evliliğinden daha sağlam. Ben durumu
iyi biliyorum ve bana göre kölelik karşıtı kampanya çirkin bir şey.

Maldiv Adalarına Səyahət

İbn Batuta Səyahətnaməsində ( XIV) Maldiv adalarının təsviri:
 Bu adaların əhalisi təmiz qəlbli, din bilən, doğru inanclı, iyi niyyətli kimsələrdir. Halal yeyərlər və duaları Allah qatında geri çevrilməz. Bünyələri çox zəyifdir. Dava və savaşdan heç nə anlamazlar. Yeganə silahları duadır. Bir dəfə orada bir oğrunun əlini kəsilməsini əmr etdiyim zaman, seyr edənlərin çoxunun urəyi getdi.
  Buranın qadınları başlarını örtməzlər. Onlara hökmdarlğ edən qadın da başını örtməz. Onlar saçlarını darayıb bir tərəfə toplarlar. Çoxu sadəcə göbəkdən aşağı dəsmalla örtünərək vücudunun digər hissələrini açıqda buraxırlar. Bazarda və küçədə belə gəzirlər.
  Maldivdə qazılıq edərkən bu adəti ləğv etməkçin, qadınlara paltar geydirməkçin çox çalışdım. Ama bacarmadım. Ancaq heç bir qadını, bədəni qapalı olmadığı halda hüzuruma qəbul etməz, davasına baxmazdım. Bundan başqasına gücüm çatmadı. Bəzi qadınlar göbəkdən aşağı  geyilən dəsmalla bərabər qolları qısa və geniş olan köynək geyinirlər.
  Qadınların bəzək əşyası bilərzikdir. Hər qadın biləyindən dirsəyinə qədər  iki qoluna bilərzik taxar, dərisi görünməz.
 Onların qəribə adətlərindən biridə budur: Qadın əriylə birgə yemək yeməz, kişi arvadının nə yediyini bilməz. Mən bu ölkədə çox qadınla evləndim. Bəziləri mən dirəşdiyim üçün mənimlə bərabər yemək yedisə də digərləri heç yanımda oturmadılar. Onları yemək yeyən halda heç görmədim. Bunu görmək üçün müxtəlif yollara əl atsam da bacarmadım.
  Bu adaların islama girişinin səbəbi; Maldiv xalqından Yəmənli fəqih İsa, fəqih müəllim Ali, Qazı Abdullah və bir qrup sözunə güvəniləcək adam mənə bunları danışdı;
  Ada xalqı öncədən kafirmiş, hər ay gözlərinə bir ifrit görünürmüş, dəniz tərəfdən gəlirmiş. Bu məxluq işıqlarla  bəzənmiş işıqlı bir gəmiyə bənzəyirmiş. Əhali o divi göruncə adətlərinə görə bakirə bir qızı bəzəyib sahildəki butxanaya aparırlarmış. Bütxananın kəmər şəklində bir pəncərəsi var imiş, içəri oradan görünürmüş. Qızı bir gecə orada buraxırlar, sabah gəldikdə qızı orda  təcavüzə uğramış halda ölü tapırlar. Hər ay aralarında püşk atılır, kimə düşərsə onun qızı bütxanaya götürülürdü.
  Bir neçə il keçdikdən sonra ölkəyə Əbul-Bərəkat Bərbəri adında Fas kökənli bir hafiz gəlir. Məhəl adasında qoca bir qadının evində qonaq olur. Bir gün qadının evinə gəldiyində ətrafdakı hər kəsin orada toplandığını və ev əhlinin hönkür-hönkür ağladığını görür, səbəbini soruşur. Bir tərcüməçi gəlib püşkün bu evə düşdüyünü, yaşlı qadının tək bir qızı olduğunu və onun da ifrit tərəfindən öldürüləcəyini anlatır. Əbu Bərəkət qadına dönərək:
   Bir qızının yerinə mən gedərəm! deyir.
  Əbu Bərəkat kosaymış. O gecə bu məğriblini götürüb bütxanaya buraxırlar. Dəstəmazlı olan Əbul Bərəkat yavaş-yavaş quran oxumağa başlar. İfrit Allah kəlamını eşidərək qorxur, dənizə qayıdır. Əbul Bərəkat quran oxuya -oxuya günü açır. Yaşlı qadın ailəsi ilə gün açılanda bütxanaya gələndə qarşılarında quran oxuyan məğriblini görürlər. Onu anlarına alib o vaxt hökmdarlıq edən "Şenuraza" adlı hökmdarına götürdülər. Hadisəni ona anlatdılar. Hökmdar çox təəccüblənir. Faslı Əbül Bərəkat  müsəlmanlığa dəvət edərkən hökmdar belə cavab verir:
  Gələn aya qədər yanımızda qal! Bunu birdə təkrar etsən islamı qəbul edərik.
  Əbul Bərəkat Bərbəri beləcə adada qalmış, hökmdar ayın sonu gəlmədən musəlman olmuş, bütləri bir bir qırıb bütxananı yerlə yeksan etmişlər. Ada xalqı islamı qəbul edir.
 Bu gün belə əhali  məğriblilərə çox ehtiram göstərməktədirlər. Əbul Bərəkat Bərbəri öz adıyla məscid tikdirmişdi. Mən məsciddə lövhə üzərində bu cümləni gördüm:
 "Sultan Əhməd Şenuraza, məğribli Əbul Bərəkat Bərbəri vasitəsilə islama girmişdir".
  Bu hökmdar, adasına gələn bir qonaq səbəbilə islama girdiyi üçün adalarının gəlirinin üçdə birini  sədəqə olaraq qonaqlara ayırır.

Şah İsmayıl Dövlətində İranlı Ünsürlər

  Orta əsrlərdə bəzi müəlliflər xalqlari belə sinifləndirmişdilər. Çinlilər sənətdə, yunanlar elmdə,ərəblər şer və dildə, farslar dövlət idarə etmədə, türklər savaşda seçilirdi.
  Vəkil  Səfəvi dövlətinin ilk dönəmlərində şahdan sonra ikinci şəxs sayılırdı. Şah İsmayıl ərəb İraqını işğal etmək üçün yola düşdü.Həmədan yaylağında düşərgə saldı. Orada muxalifətçi zülqədərlərin kəsilmiş başlarını dunyanın pənahı İsmayılın ayaqları altına atdılar. Orada Mir Nəcm Zərgər Gilaniyə inanılıb vəkillik mənsəbi verildi. O hakimlər arasında əmirlərin möhürü üstündən möhür vurdu. Maliyyə işlərində dəyişiklik etdi və türk əmirlərini maliyyə işlərinə daxil etmədi.  Əmir Nəcmi həm də sədərat vəzifəsində olan İran bürokratiyasıyla üzləşməli oldu. Şah İsmayılın ilk dəfə 1508-ci ildə bir iranlını bu görəvə gətirməsi və daha sonrakı dönəmlərdə bunu davam etdirməsi qızılbaş əmirlərini sındırma niyyətində olduğunu göstərməktədir. Əmir Nəcmin qızılbaş düşmənliyini körükləyən bir sıra cəhdləri bunu doğrular mahiyyətdədir. Aləm Arayi Şah İsmayıl adlı mənbədə xəbər verilir ki, Şah İsmayıl ağır xəstəliyə tutulur. Əmir Nəcmi dua edir ki, Allah İsmayılın yerinə onun canın alsın. Şah tezliklə yaxşılaşır. Emir Nəcmi tezliklə vərəmdən öldü. Yerinə əvvəllər Emir Nəcminin köməyilə vəzir olmuş Yar Ehməd keçdi, vəzir olması vəkilliyə keçidini asanlaşdırmışdı. Şah İsmayıl Əmir Nəcminin adının unudulmaması üçün ona İkinci Nəcmi (Nəcmi Sani) adını verir. İkinci İranlı vəkil Yar Əhmədin özbəklər üzərinə etdiyi səfərdə orduya baş komandanlık etməsi  qızılbaşların narazılığını daha da artırdı. İkinci Nəcm ünvanıyla bu görəvə gələn  Yar Əhməd Xuzani İsfəhani özündən əvvəlkilərlə müqayisədə daha güclü idi. Heratda 15 min türkü qırması, Timur tərəfindən öldürülən farsların intiqamını aldıq deməsi də qeyd olunur. Həsən bəy Rumlu bu haqda belə məlumat verir:" O vilayətin seyyidləri arvad uşaqları ilə birgə Cümə məscidinə pənah apardılar. Əmir Məhəmməd Yusifin yanına adam göndərib dedilər: Biz Mürtəzavi xanədanına mənsubuq. Yəqindir ki, qızılbaş əsgərləri özlərini Heydari Kərrarin aşiqlərindən sayırlar. Sənə layiq olan budur ki, əhvalımızı Əmir Nəcmə çatdırıb arvad uşaqımızı qətldən qurtarasan. Əmir Məhəmməd Əmir Nəcminin yanına gedərək seyyidlərin qanının bağışlanmasını istədi. Bu xahişə cavab olaraq o üzüqara Əmir Məhəmmədə söylədi:
 Qazilər hansı mülkü döyüşlə tutsalar oranın kiçikdən tutmuş böyükünə qədər hər kəsi məhv edərlər, seyid olanla olmayanlar arasına fərq qoymazlar. O pozğun cahildən bu sözləri eşidən qızılbaş əsgərləri məscidə girib seyyidləri arvad uşaqları ilə birgə qətlə yetirdilər. (səhv: 416)
  İsmayılın bu vəkili özü olmazsa yerinə komutan qoyulmasını əmr etdiyi bilinməktədir. Bir iranlıya həm də əmir əl uməra vəzifəsinin verilməsi qızılbaşları narazı saldı.1512- ci il Gəcduvanda özbəklərlə döyüşdə qızılbaşlar Yar Əhmədi təkbaşına qoydular.Kiçik bir qrupla tək qalan Yar Əhməd məğlub olub öldürülmüşdür. Qızılbaşlar bir tacikə tabe olmağı özlərinə sığışdırmırdılar. Gəcduvan məğlubiyyətinin səbəbi hər nə qədər Qızılbaşların bir İranlının idarəsinə verilməsi göstərilsə də, İsmayıl qərarından dönmədi və vəkilliyə təkrar bir iranlını təyin etdi. Üçüncü vəkil olan Əmir Nizameddin Abdulbaqi İsmayıl tərəfindən mövqeyi yüksəldilərək göyün yeddinci qatına çıxarıldı. Abdulbaqi Çaldırandakı ölümünə qədər bu vəzifədə qaldı.
   Sədr vəzifəsi vəkildən sonrakı yeri tuturdu. Bu vəzifəyə də vəkillərin razı qaldığı adamların seçildiyini görürük.
    Səfəvi dövlətində sədr dini idarələrin böyüyü idi. Səfəvi dövlətində sədr vəzifəsinə ilk təyin edilən Qadı Şəmsəddin Gilanidir. Bu şəxs Gilanda  İsmayılın ərəbcə və farsa müəllimi olmuşdur. 1503-1504-də Qadı Məhəmməd Kaşani  sədr vəzifəsinə təyin edilmişdir. Əmir Nəcm onu qısqandığından ölümünü planlamışdır. Məhəmməd Kaşani  xəzinədən 20 min tümənin yoxa çixmasını şaha məruzə etmişdir. Bu işdə Emir Nəcmi Gilanini ittiham etmişdir. Şah ona nəinki iltifat etmiş, onu əmir Nəcmiyə vermişdir. Emir Nəcmi də onun əmlakını musadirə edərək öldürmüşdü. Kaşaninin edamından sonra Əmir Səid Şərifəddin sədr olaraq zikr edilir. Əmir Nəcmidən qorxduğu üçün Kərbəlanı ziyarət etmək bəhanəsilə vəzifəsini tərk etmişdir. Nəcmi Sani  birinci Əmir Cəmaləddin Astrabadiyi  sədrliyə təyin etmək istəmişdisə də, onunla dava edərək yerinə Abdulbaqi Yezidiyi qoymuşdur. Abdulbaqi vəkil olduqdan sonra  Qadı Şeyx Kəbir Ərdəbilini sədrliyə qoymuşdur.1509cu ildə Sədarət ata tərəfdən nəsli Mazandaran valisi, Məhəmməd ibn Zeydə, ana tərəfdən əllamə Curcanın şərafətli nəvələrinə çatan Mir Seyid Şərifəddin Əli ibn Seyid Tacəddin Əli ibn Mir Mürtəza  Astrabadi əl-əsl Şiraziyə verildi.
  Ümumi belə nəticəyə gəlmək olar ki, qızılbaş türklər indiki İranda olduğu kimi əsgər olaraq istifadə edilmişlər. Hansı ki, türklərin əsgəri bacarığlarından istifadə edərək dövlət quran ilk sülalə Səfəvilər deyildi. Türkmənlərlə İşləri bitdikdən sonra istənilməyən adam durumuna gəlmişlər. Ama bu günkü İran mollalarina yarınan manqurtlaşan soydaşlarımızdan fərqli olaraq qızılbaşlar İran burokratiyasini rəqib görmüşdülər. Etirazlar etmişdilər. Zatən qızılbaş ələviliyi də İranda Buveyhilər dövləti dovrundə Qum, Mazandaran və s.bölgələdə qəbul edilən isna aşariyyənin təsirinə düşdü.
  Novoseltsev yazır ki, əgər Çaldıranda Səfəvilər qalib gəlsəydi,idarəçilik tamamilə farsların əlinə keçəcəydi

Yəhudilər Və Tövhid

 Tövratı oxuyarkən rastıma bu ayətlər çıxdı. Hansı ki, birə bir islamın qanunları ilə eyniydi. Təəccüb etmədim, çünki, Quranda Bəqərə surəsində Allahın quranı özündən əvvəlki kitabların təsdiqi kimi göndərdiyini oxuyuruq.Həmin ayələrdən bir neçəsinə nəzər salaq;
Yasa 25 "Ölkədə uzun zaman oturduğdan, uşaq və nəvə sahibi olduğdan sonra yoldan azar, özünüzə hər hansı bir şeyin surətində büt düzəldər, Tanrınız RAB'bin gözündə pis iş edərək onu öfkelendirirseniz,
Yas.4: 39 "Bunun için, bugün RAB'bin yukarıda göklerde, aşağıda yeryüzünde Tanrı olduğunu, O'ndan başkası olmadığını bilin ve bunu aklınızdan çıkarmayın.
Yas.5: 9 Putların önünde eğilmeyecek, onlara tapmayacaksın. Çünküben, Tanrın RAB, kıskanç bir Tanrı'yım. Benden nefret edenin babasının işlediği suçun hesabını çocuklarından, üçüncü, dördüncü kuşaklardan sorarım.
Yas.5: 17 "'Adam öldürmeyeceksin.Yas.5: 21 "'Qonşunun qarısına pis gözlə baxmayacaqsan. Qonşunun evinə, tarlasına, kişi və qadın köləsinə, öküzünə, eşşəyinə, heç bir şeyinə göz dikməyəcəksən.
Yas.5: 18 "'Zina etməyəceksən.Yas.5: 19 "'Oğurluq etməyəcəksən.
Yas.5: 20 "'Qonşuna qarşı yalan yerə şahidlik etməyəcəksən.

Yas.10: 20 Tanrınız RAB'dən qorxun, O'na qulluğ edin. Ona bağlı qalın və Onun adıyla and için.
Yas.13: 6-7 "Öz qardaşın, oğlun, qızın, sevdiyin ya da ən yaxın dostun səni gizlicə azdırmağa çalışır, sənin və atalarının öncədən bilmədiyiniz, dünyanın bir ucundan o biri ucunadək uzağda, yaxında, çevrənizdə yaşayan xalqların ilahları üçün, 'Haydı gedək, bu ilahlara tapaq desə,Yas.13: 9 Onu mütləq  öldürəcəksin. Onu öncə sən, sonra bütün xalq daşa tutsun.
Yas.13: 11 Beləcə bütün İsrail bunu eşidib qorxacaq. Bir daha aranızda buna bənzər pis bir şey etməyəcəklər.
Yas.14: 1 "Siz Tanrınız RAB'bin övladlarısız. Ölülərə ağı söyləmək üçün bədənlərinizi yaralamayacaksınız: 10. Pulsuz ve üzgəcsiz canlıların hiçbirini yeməyəcəksiniz. Bunlar sizin üçün kirli sayılır.
Yas.14: 21 " Ölən heç bir heyvanın ətini yemeyeceksiniz. Ölü heyvanı yemesi için kəndlərinizdə yaşayan bir yad insana  verə bilərsiz ya da sata bilərsiniz. Siz Tanrınız RAB üçün dəyərli bir xalqsınız. "
Yas.15: 3 Yad adamdan  borcunu ala bilərsən. Amma İsrailli qardaşının borcunu bağışlayacaksın.

Yas.16: 19 Mühakimə edərkən haqsızlıq etməyəcək, kimsəni aldatmıceysiz. Rüşvət almayacaksınız. Çünkü rüşvət alim  kişinin gözlərini kör edər, haqlını haqsız çıxarır.
Yas.22: 5 "Qadınlar kişi paltarı, kişilər de qadın paltarı geyməsin.Tanrınız RAB bunu  edənlərdən diksinir.

Yas.24: 16 "Nə atalar uşaqlarının günahından ötürü öldürüləcək, nede uşaqlar babalarının. Hər kəs öz günahı üçün öldürüləcək.


Yas.25: 15 Tərəzidə və ölçünüz də əksiksiz ve doğru olacak. Elə ki,Tanrınız RAB'bin sizə verəcəyi i ölkədə ömrünüz uzun olsun.
İki bacı ilə evlənmiyin, faiz yeməyin və s. ayətlər bizə quranı xatırladır. Quranla müqayisəsin vermirəm. Düşünürəm ki, hər kəs bir az islamın ilk qaynağları ilə maraqlansa bu hökmlərlə rastlaşa bilər.Düzdü Tövratda Allahın sözü olmadığına əmin olduğumuz ayətlərlə də qarşılaşırıq. Amma dinin əsli tövhid olduğundan əsas bunun üzərində dayanırıq.

Beynimdə suallar yarandı, bu ayətlər hələ Tövratda durarkən niyə yəhudilər azmış bir millət olaraq tərif edildilər
Sonunda anladım ki, yəhudilərin tanrısı sən demə keçmişdəki qəbilə Taanrılarından fərqli deyilmiş.
Tövratda ilk beş kitabda İsrail oğullarından başqalarını Allaha imana dəvət edən bir sözcük axtaran kişi böyük xeyal qırıqlığı yaşar. Yəhudi olub Allaha inanayanlardan "qərib" "yad" deyə bəhs edilməktədir. Rəb Musaya belə dedi; Harunla oğullarına və İsrail oğullarına de ki, "istər israilli olsun, istər İsraildə yaşayan bir yabançı olsun, biriiz Rəbbə nəzir edərsə..(Levillilər) Qurban kəsən bu qərib əslində Musaya gələn şəriətə görə mömindir və ən azından İsrail oğulları kimi iman etmişdir. Amma ondan qərib, yad deyə söz edilir. Onun mömin olduğu, Allahın onun da Tanrısı olduğu dilə belə gətirilmir. Çünki, Rəb yalnızca İsrail oğullarının Tanrısıdır. Biz Quran vasitəsilə bütün peyğəmbərlərin o cümlədən Musanında dəvətinin Məhəmmədin (S.Ə.S) dəvəti ilə eyni olduğunu bilirik. Quranda millət fərqi olmadan bütün müsəlmanların qardaş olduğununuda bilirik. Amm Yəhudilər bu dini sırf özlərinə xas bildilər. Tanrını və şəriəti özəlləşdirdilər. Tövrat yazarlarının İsrail oğullarına təlqin etmək istədiyi bu idi; Allah yalnız İsrail oğullarının Tanrısıdır. O da digər xalqların Tanrıları kimi güclüdür, amma Yəhudilərə görə daha güclüdür. Tövrat yazarları Musanın başqa millətdən olan Fironu Allaha ibadət etməyə çağırdığını gizlətdilər. Musa ilə Firon arasında çəkişmənin amacı Tövhid davası yox, İsrail oğullarının Misirdən çıxması və dini ayinlərini icra etmək üçün  çölə getməsindən ibarətdir. Yəhudilər Tövhid dininin yayılmasını istəmirdilər.
  Toynbi musəvilik, hinduizm və zərdüştizmdən bəhs edərkən, hər üçünün də cahanşümul bir din olma yolunda kayd etdiyi gəlişim əsnasında yalnızca  bəlli bir camaatın  və ya xalqın dini olaraq  qalır. Örnəyi  yəhudilər hənuz Allahı kainatın hər yerində mövcud olan Varlıq kimi vəsf edərkən, bir camaatın tapındığı bölgəsəl  bir Tanrı olduğu düşüncəsindən vaz keçməmişdilər, bu da xristiyan və musəlmanların onları qəbul etməməsinə yol açmıştır.
 Toynbiyə görə  hər hansı bir kişi  yəhudi, zərdüşt və ya hind toplumunun milli  üzvü olmadan  bu üç dindən birinə mənsub olmaz.
Clausner və Velhausen kimi Qərb alimləri yəhudilərin İsanı rədd etməsinin səbəbini onun dəvətinin bütün insanlığa yönəlik olmasına bağlamaqdadırlar. İsa onlara belə buyurdu: Dünyanın hər yerinə gedin, müjdəni bütün yaradılışa çatdırın.
Hz. İsa  yəhudilərin pulu taparcasına sevmələrini tənqid etmiş və belə buyurmuşdur: Heç bir adam iki ağaya qulluq edə bilməz. Həm Allaha, həm pula qulluq edə bilməzsiz.
  Bir sözlə yəhudi eqosu bu dini bir xalqa xas qılaraq xristiyanlıq, islam dinləri kimi başqa xalqlara yayılmasına imkan vermədi

Yəhudi Hiylələri

Yəhudilər bu günlərdə yenidən bütün dünyanın diqqətini çəkməktədirlər. I Dünya savaşından sonra Yəhudilərin maliyyə, siyasi və sosial sahələrdə tutduğları mövqe dünyada heç də xoş qarşılanmır.
  Yəhudilər Rusiyada bolşevizmin qaynağı olaraq görülməktədirlər. Bunun doğru və ya yanlış olduğunu  söyləməsək də, Amerikada yəhudilərin sosial və sənayə  islahatlarının atəşli müdafiəçiləridir. Yəhudilərin sayı az olmasına baxmayaraq dünyadakı maliyyə qaynaqlarını kontrol etməktədirlər.
  Yəhudilərin yaşadığları hər ölkədəki ortaq xüsusiyyətləri ticarətdəki bacarığlarıdır. Prusiyyada aparılan köhnə bir statistikada əhalinin 6%-i yəhudidir. Bu yəhudilərin 95%i ticarətlə məşğuldur. Yəhudi olmayan Prusiyya əhalisinin ancaq 11%-i ticarətlə məşğul idi. Yəhudilər Amerkada da sürətli davranmışdılar, örnək olaraq  Corciya əyalətində doğan ilk ağ uşaq İsak Minis adlı bir yəhudidir. Amerkada böyük mağazaların  çoxu yəhudi olmayan  adlar və markalar altında yəhudilərə məxsusdur. Amerikan mediyasında heç bir etnik qrup haqqında yəhudilər qədər olumlu xəbərlər çıxmaz. Bunun səbəbi mediyanın yəhudilərin əlində olmasıdır.
 Əgər yəhudilər Fələstində qalmış olsaydılar  bu günkü maliyyə güclərini əldə edə bilməzdilər. Çünki, Musanın qanunlarına görə insanların zənginləşməsinə izin verilmir. Yəhudi qanunlarına görə torpaq bərabər bölüşdürülür, borc və ehtiyac qarşılığı satıla bilər. Amma hər 50 ildən bir torpaq əvvəlki sahiblərinə qaytarılmalıdır və buna "Jübile ili" deyilir. Bu il əslində yeni bir sosial başlanğıcın əsasını qoyar və zənginin daha zənginləşməsinə, torpaq sahiblərinin ortaya çıxmasına əngəl olur. Bundan başqa yəhudilər Tövratdakı  "Yabançılar qanunu"na əməl edərlər. Bu qanun yəhudilərər bir yəhudidən faiz almağə qadağan edər, amma yabançılardan faiz almağa izin verir. Yəhudilərin biznes dünyasında yüksəlişlərinə yardım edən bir başqa xüsusiyyət isə ticarət etməkçin yeni yöntəmlər axtarmalarıdır. Kredit və borsa sistemlərinin altında yəhudi yaradıcılığı yatar. Bu sistemlər yəhudilərin öz aralarında ticarət etməkdən çox yəhudi olmayanları nəzarətdə saxlamaq üçün gəlişdirilmiş bir sistemdir. Örnəyi "borc sənədi" və "hamilinə çek" yəhudilər tərəfindən icad olunmuşdur. Yəhudilərin sərvətlərinə əl qoyulmasının sərbəst olduğu bir vaxtda yəhudilər bütün sərvətlərini adı olmayan sistemlərdə tutmuşdular. Hamilinə" uyğulamasına bənzər bir başqa yəhudi icadı da  "tuzel kişilikli" firmalardır. Bu şəkildə yəhudi olduğları anlaşılmasın deyə firma isimləri altında iş görürdülər.
 Yəhudi dövlətlər arası  kapitalist olmasına rəğmən bunu8 heç bir zaman ön plana çıxarmaz və vasitəçi olaraq yəhudi olmayanları önə çəkir. Dünyada olan antisemitizm əhval ruhiyyəsinə görə yəhudi yəqin ki, özünü gizlətmək məcburiyyətində qalır. Hər zaman təqib və təhqirlərdən məruz qaldığı üçün özünü müdafiə zəminində yeni yeni icadlara imza atırdılar.
 İspaniya yəhudilərin rahat yaşadığı dönəmdə dünyanın maliyyə mərkəziydi. Yəhudiləri qovandan sonra İspaniya bu gücünü itirdi və bir daha geri ala bilmədi.
  Yəhudi bankirlər bireysel kredilər yerinə dövlətlərin krediləndirilməsini tərcih etməktədirlər. Beləcə yəhudilər iş dünyasındakı istismarları nədəniylə tənqid edilsələr belə qonşu və məhəllə baqqalı kimi üzərlərinə nifrət çəkməzlər. Bu sayədə minlərcə xırda yəhudi tacirləri dürüst ticarət prinsiplərinə görə xalq içində sayğı görürlər.
  Tarixən və indi yəhudilər həmişə yeni yaranan güclərin yanında olmuşlar.
   Almanlar niyə yəhudilərə nifrət edirlər? Almaniyada yəhudilər qonaq statusundaydılar və ev sahibi olmaq istəyəndə cəzalandırıldılar. Digər ölkələrdə yəhudilər rahatlıqla  gücü əllərinə almışdılar. Yəhudilərin nəzarəti əllərinə keçirdikləri ölkələr savaşda Almaniyaya düşmən kəsilmişdilər. Çünki, bu ölkələrdə Almaniya haqqında düşüncəni formalaşdıran mediya yəhudilərin əllərində idi. Ancaq bunun sübuta ehtiyacı vardır. Bunun üçün o zamankı duruma baxaq: Köhnə rejimdən yeni rejimə keçərkən Almaniyada nə olmuşdur? Yeni formalaşan 6 nəfərlik kabinetdə  yəhudi Haase və Landsberq ən güclü şəxsiyyətlərdir. Yardımçısı 1918-ci ildə daha Alman vətəndaşı belə olmayan  yəhudi Kautsky olan Haase xarici işlər naziridir. Haasenin yanında bundan başqa, yəhudi olan Cohen və Herzfeld vardır. Yəhudi Schiffer  iqtisadiyyatdan sorumludur və muavini  Bernsteindir. Daxili İşlər Naziri  yəhudi Preusstur və müavini yəhudi doktor  Freunddur. Yəhudi  Fritz  Max Cohen  hökümət sözçüsü vəzifəsinə gətirilmişdir.
  Bundan öncə Prusiyya krallığı da buna bənzər bir şəkildə örgütlənmişdir.
   Berlin polis rəisi yəhudi Ernst, Frankfurt polis rəisi yəhudi Sinzheimer, Münih əmniyyət müdiri  yəhudi Stainer və Essen əmniyyət müdiri yəhudi Levyudir. Yəhudi Eisner  Bavariya rəhbəridir və s. siyahını uzada bilərik.
  Sülh konfransına göndərilən  iki alman nümayəndəsi yəhudiykən, üçüncüsü  yəhudi siyasəti güdən bir almandır. Alman nümayəndə heyətində yəhudi Max Varburg, Dr. Von Strauss, Merton, Oskar Oppenheimer, Dr. Jaffe, Deutsch, Brentano, Struck və s. var idi.
   Daha öncə adı keçən yəhudilər inqilab olmasaydı bu vəzifələri ələ keçirə bilməzdilər.
Savaş başlar başlamaz Almaniyadakı qida sektoru yəhudilərin əlinə keçmişdir və bunların etdiyi karaborsaçılıq ən vətən sevər kişilərin belə Almaniyaya olan güvənini sarsıtmışdır. Digər xalqlar kimi almanlar da savaşın aclıq və qıtlığ olduğunu bilirdilər və hər şeylərini paylaşmaq tərəfdarı idilər. Ancaq bu vətənsevərlər bir anda özlərini müharibənin sıxıntılarını gəlirə çevirmək istəyən yəhudilərin əllərində gördülər. Ehtiyac malzəmələri bir anda bazardan yoxa çıxmış və daha sonra karaborsada görunməyə başlamışdır.
 Almaniyada kasıb bir yəhudi ətrafına hörülən alman divarını ancaq aşaraq çıxa bilər. Rusiya üçündə eyni şey keçərlidir. Bu ölkələrdə sosial sistemlər yəhudiləri zərərsiz bir bölgəyə həbs etmişdilər. Rusiya yıxıldığında kim ortaya çıxmışdır. Yəhudi Kerenski ortaya çıxmışdır. Anca onun fikirləri yetərincə radikal deyildir. Buna görə başqa bir yəhudi Troçki meydana çıxmışdır
 Yəhudi Rusiyada bolşevik Amerikada devrimçidir. Yəhudinin yaratdığı anarxiya onun yapısından gəlməz,sadəcə məqsədi üçün anarxiyanı yaradır. Zəngin yəhudi zatən anarxist olmaz, çünki, istədiyi hər şeyi sinsicə əldə edə bilir. Kasıb yəhudinin isə anarxiyadan başqa seçimi yoxdur. Varlı və kasıb yəhudi ortaq çalışırlar və bir-birlərinə olan simpatiyalarını heç bir zaman itirməzlər. Kasıbın yaratdığı anarxiya uğurlu olursa kasıb yəhudi zəngin yəhudinin yanında yer alır. Ancaq uğursuz olarsa bu səfər yaratdığı çaxnaşmada zəngin yəhudi üçün yeni bir iş yerləri açılar.
 Bu səbəblə yəhudilər dünyadakı bütün inqilabları dəstəkliyirlər.

       

Udinlər

Azərbaycanın avtoxtonları içərisində mənşəyi və tarixilə, dili və mədəniyyəti ilə diqqəti cəlb edən kiçik etnoslarrdan biridə Udinlərdir.
 Elm aləminin udinlərə marağı ilk dəfə XIX əsrin birinci otuz  illiyində Zaqafqaziyanın rus imperiyası tərəfindən işğalından sonra baş vermişdir. Buna səbəb o olmuşdur ki, udinləri uqro-fin xalqı olan udmurtlarla, həmçinin guya Qafqaza Uzaq Şərqdən köçüb gəlmiş udegeylərlə qohum olduğunu zənn edirdilər. Udinlər haqqında ilk ciddi tədqiqat 1835-ci ildə udin dili lüğətinin əsasını qoyan A.M. Şaqrenə məxsusdur. 1834-35 ci illərdə E. İ. Eyxvald  udinlər və onların dili barədə orijinal məlumatlar dərc etdirmişdir. Lakin o, hesab edirdi ki, onlar fin- uqor tayfasındandır və Qafqaza şimaldan gəlmişdilər. O udinləri adlarındakı oxşarlığa görə udmurtlarla  eyniləşdirirdi. Lakin artıq XIX əsrin ortalarında Şifner belə nəticəyə gəlir ki, udin dili Dağıstandakı dağlıların dili ilə qohumdur və Azərbaycan türkcəsinin güclü təsirinə məruz qalmışdır.
  XIX əsrin ortalarında  Qafqaza və Azərbaycana səyahət edən A. Duma da udilərə maraq göstərmişdir. Müəllif qeydlərində göstərir ki, udilərdən söhbət düşdü. Siz məndən soruşa bilərsiz ki, axı bu udilər kimlərdir? A. Düma  bu suala cavab olaraq yazır ki, elə mən özüm də bunu bilmək istərdim. Müəllif sonra oxucuya məlumat verərək göstərir ki, udinlər Qafqazda yaşayan tayfalardır. Lakin bu dildə danışan adamlar çox azdır. Onlar heç kimin başa düşmədiyi, heç bir dilə uyğunluğu olmayan bir dildə danışırlar. Tək halda onlara udi, cəm halda isə onlara udyox deyirlər. Udilərin sayı 3 minə yaxın olar. Bu tayfa iki kənddə yaşayır. Bunlardan biri Nuxanın 40 kilometrliyində yerləşən Vartaşen kəndidir. İkincisi isə Vartaşenin 30 km-də Şamaxı istiqamətindədir.
     Xatirələrdən daha sonra məlum olur ki, yazıçı Georgi Bejanov adlı bir udinlə tanış olmuş, ondan müxtəlif əşyaların adını  soruşub öz dəftərinə yazmışdır. Yazıçı qeyde edir ki, mən sözlərin tələffüzünü yazdım. Allaha- bixaçux, çörəyə-şum, suya- xe, torpağa-qul, ulduza- xabum, günəşə- bex, aya isə xaş deyirlər, onlarda səma sözu yoxdur. Ona görə də Azərbaycan türkcəsindəki göy sözünü işlədirlər. Müəllif sözünə davam edərək yazır ki, udinlərdə kişi-işqar, qadın - çuşbux, kişilər sözü "adamlar", qadınlar sözü isə "çebux" şəklində işlənir.
 Udin dili akademik Şifner tərəfindən tədqiq edilmişdir. O yazırdı ki, bu dil daha çox kuri( ləzgi) dilinə yaxınlaşır, lakin tatar dilinin güclü təsirinə məruz qalmış, həmçinin çoxlu erməni sözlərini mənimsəmişdir. Vartaşen və Nic udinləri  pravoslav və erməni  Qriqoryan kilsələrinə mənsubdurlar.
  XIX əsrin sonuna yaxın A. V. Starçevskinin  "Qafqaz Dilmancı" kitabında udin dilinin sözləri, cümlələri və udi dilinin qısa qrammatik oçerki verilir.
   Udinlər barədə tarixi məlumatlar 2500 illik dövrü əhatə edir və buna müxtəlif yazılı abidələrdə rast gəlmək olur. E. ə. III  minillikdə Kuti dövlət qurumunun udilər olduğu guman edilir. E.ə VIII əsr Urartu mixi yazılı mətnlərində udurların da adı çəkilir ki, bunların da həmçinin udilər olduğu  fərz edilir.
  Udinlər barədə daha ətraflı məlumatlar mənşəcə udi olub, VIII əsrdə yaşamış Moisey Kalankaytuklunun " Albanların tarixi" əsərində verilir. O, özü də 26 alban tayfasının mifik banisi Aran barədə xəbər verir. Onun ( Aranın) oğlundan Uti, Girdman, Savdi, Qarqar knyazlıqları törəmişdir. Bunuda əlavə edək ki, Kürlə Araz çayları arasında alban tayfalarının məskunlaşdığı torpaqların adı da Aran adındandır. Aran toponimi, ola bilsin ki, Midiya dövrünə (VIII-VI)  aiddir. Ərazi adı kimi eramızın III-cü əsrində I Sasani  şahənşah Şapurun yazısında qeyd olunmuşdur. Özü də Qafqaz Albaniyasının bütün torpaqları, yəni iki çay arasından kənardakı torpaqlar: Şimali Azərbaycan, habelə Cənubi Dağıstan və Gürcüstana və Ermənistana birləşən vilayətlər də Aran adlanır. Zaxariya Ritorun VI əsr " Salnaməsi"ndə deyilir: "Aran - öz dili olan ərazidir: onların çarı vardır.
  Arsax toponimini udi dilinin normaları ilə izah etmək olar. Belə ki, udi  dilində arsax  " yaylaq, yay düşərgəsi", "əyləşən yer, məskən"mənalarını bildirir. Söz "ars"- "əyləş" anlayışından törəmədir - "arsesun"- "əyləş" felinin əmr formasıdır, buradan da "oturaq", "oturaq həyat tərzi keçirən adamlar" deməkdir. "Ax" isə udi toponimiyası üçün xarakterik olan, Muxax, Ardax, Karpax, Cimcimax toponimlərində  təsbit edilmiş cəm halını bildirən  şəkilçidir.
 (Ardı var)